Salkım Güvesi (Lobesia botrana Den.-Schiff.) (Lep.: Tortricidae)

1. Tanımı, Yaşayışı ve Zarar Şekli

    Kelebeğin kanat açıklığı 10-12 mm, boyu 6 mm kadardır. Üst kanatların zemini gri renkte olup üzeri gri-mavi, kahverengi, kızılımsı-sarı ve zeytin yeşili renklerle mozaik gibi işlenmiş bir görünümdedir(Şekil 2). Alt kanatlar açık parlak gri renkte, açık sarı, mavi pırıltılıdır. Etrafı saçaklıdır. Dişi kelebeklerin vücudunun son kısmı yuvarlak ve şişmancadır. Erkeklerinki ise ince uzundur.
    Yumurta çok küçük olup genellikle mercimek biçimindedir. Genişliği ortalama 0.5 mm, uzunluğu 0.7 mm’dir. Yumurtalar bırakıldığında soluk sarı ve yeşil sarı karışımı bir renkte olup şeffaftır. Daha sonraları renk açılır ve gün ışığında sedef gibi pırıltılıdır (Şekil 4).
    Yumurtadan yeni çıkan larva yaklaşık 1 mm, olgun larva ise 9-10 mm boyundadır. Larvanın vücut rengi genellikle sarımsı yeşildir(Şekil 5). Bazı hallerde olgun larva rengi beslenme durumuna göre değişiklik gösterebilir. Larvanın baş kapsülü bal rengindedir. Her döneminde çok hareketlidir. Rahatsız edildiğinde salgıladığı ince bir iplikle kendini yere sarkıtır. Larva pupa olmadan önce asmanın gizli yerlerinde, örneğin asma kabukları altında veya çatlaklarında ördüğü beyaz bir kokon içinde beslenmeden hareketsiz olarak bir prepupa devresi geçirir. Aynı kokon içinde pupa olur. Pupa kahverengindedir (Şekil 6).
    Salkım güvesi kışı asma kabukları altında ya da diğer korunmuş yerlerde pupa halinde geçirir. İlkbaharda uygun orantılı nem ve sıcaklıkta (bu tarih bölgelere göre Mart, Nisan ya da Mayıs ayına rastlar) kelebekler görülür. Gündüzleri asmanın iç kısımlarında hareketsiz dururlar. Akşamüstü güneş battıktan sonra sıcaklığın +10ºCnin üstünde olduğu saatlerde uçuşmaya başlarlar. Bu uçuş gece yarısına kadar devam eder. Uçarak birkaç yüz metreye gidebilirler. Kelebekler için en uygun uçuş sıcaklığı 20-27ºC ‘tır. Orantılı nem ise %40-70’dir. Kışlayan pupalardan çıkan kelebekler yumurtalarını çiçek tomurcukları, çiçekler veya çiçek saplarına bırakırlar. Bir dişi ortalama 60-70 yumurta koyar. Uygun koşullarda bu sayı 100’e çıkabilir. Bırakılan yumurtalardan 8-10 gün sonra larva çıkar. Yeni çıkan larva bir süre dolaştıktan sonra çiçek kılıflarını delip tomurcuk veya çiçek içine girer ve beslenir. Dört gömlek değiştirdikten sonra olgun larva, prepupa ve pupa olur. Birinci dölün yaşam süresi 35-40 gün kadardır. İkinci döl larvaları korukta, üçüncü döl larvaları da olgunlaşma devresinde zararlı olurlar. Bu zamanda hava koşulları zararlının gelişme isteklerine daha uygun olduğundan bu döllerin gelişme süresi daha kısadır. Bir larva birden fazla tanede zararlı olur. Yurdumuzda genellikle üç döl verir. Ancak hava koşulları zararlının isteklerine uygun olan bölgelerde ve yıllarda dördüncü döl meydana gelir. Bu döl de neferne üzümler üzerinde beslenir. Orta Anadolu’nun bazı bağ alanlarında da 2 döl vermektedir.

Şekil 4. Salkım güvesi(Lobesia botrana) yumurtası.	Şekil 5. Salkım güvesi(Lobesia botrana) larvası	Şekil 6. Salkım güvesi (Lobesia botrana) pupası

    Salkım güvesi larvaları bağda tomurcuk, çiçek, koruk ve olgun taneleri yemek suretiyle zararlı olurlar. Tomurcuk ve çiçek devresinde; larva tomurcuk ve çiçek içinde beslenir(Şekil 7) ve bu anda salgıladığı ipliklerle tomurcuk ve çiçekleri birbirine bağlayarak çilkimleri küme haline getirir. Zarara uğrayan tomurcuk ve çiçekler dökülür. Bu nedenle de zarar derecesine göre ilerde çok seyrek veya az seyrek taneli salkımlar oluşur. Koruk ve olgun tanede zararı; tane içinde beslenmesi suretiyle gerçekleşir(Şekil 8). Bu beslenme bir tane içinde olmayıp, birden fazla tanede larvanın yer değiştirmesiyle olur(Şekil 9). Olgun üzümde beslenmede yer değiştirme daha sık olduğundan bir larvanın zarar verdiği tane sayısı bu devrede daha fazladır. Ayrıca olgun tanelerden akan şekerli su saprofit fungusların çoğalmasına da neden olur ve meydana gelen zarar kolaylıkla görülür (Şekil 10).
    Salkım güvesi yurdumuz bağlarının tümünün ekonomik öneme sahip bir zararlısıdır. Ürünü hem kalite hem de kantite yönünden etkiler. Yaş üzüm ihracatında ambalajlamada sorun olarak karşımıza çıkar. Zarar görmüş üzümlerden yapılan şarapların kalitesi düşük olur.

    Ege Bölgesinde aşağıdaki türler belirlenmiştir.
    Ascogaster quadridentatus Wesm. (Hym.:Braconidae)
    Erginin vücudu 4-5 mm uzunluğunda olup siyah renklidir. Üzeri amorf şekillerle süslenmiştir. Baş ve göğüs uzunluğu abdomen uzunluğu kadardır. Abdomenin göğüsle birleştiği yer incedir. Bacakların femur ve tibiaları kızılımsı sarı, tarsusları ise siyahımsı kızıl renktedir (Şekil 11).
   A.quadridentatus yumurta-larva parazitoididir. Yumurtalarını L.botrana yumurtaları üzerine bırakır. Yumurtadan çıkan parazitoid larvası L.botrana larvasının üzerinde beslenerek konukçu larvayı zayıflatıp ölümüne neden olur. Gelişmesini tamamlayan parazitoid larvası, konukçu larvadan ayrılır ve bir kokon örerek içinde pupa olur. Pupadan 2-3 hafta içinde ergin çıkar. Yılda birkaç döl verir.
   Bassus conspicus Wesm. (Hym.:Braconidae)
    Erginin vücudu 5-6 mm kadardır. Vücut tümüyle kızılımsı kahverengi görünmekle beraber baş ve göğüs rengi abdomenin renginden daha açıktır. Bacaklar sarımsı kahverengindedir. Dişide uzun bir ovipozitor bulunmaktadır.
   B.conspicus bir larva iç parazitoididir. Konukçu larva içinde beslenerek onun zayıflamasına ve ölümüne sebep olur. Gelişmesini tamamlayan parazit larvası konukçusu olan larvayı terk eder ve asmanın gizli yerlerinde ördüğü bir kokon içinde pupa olur.
   Phytomytera nitidiventris Rond (Dip.:Tachinidae)
    Erginin baş kısmı siyah, thorax hafif grimsi ve kanatlar zar gibidir. Vücut uzunluğu 3 mm’dir.Pupaları uzun eliptik, uçlarda dış bükey olup renk donuk kırmızıdır. P. nitidiventris ergini yumurtalarını L.botrana larvası üzerine bırakır. Yumurtadan çıkan larva, konukçu larvanın içine girer ve beslenir. Her iki larvanın da gelişmesi aynı zamanda olur.Parazit larvası, emerek içini boşalttığı konukçu larvanın içinde pupa olur. Parazitin faaliyeti Haziran ortasında başlar, Ekim ortasına kadar devam eder.
    Güney Anadolu Bölgesinde Ascogaster sp. ve Meteorus rubens Nees (Hym.: Braconidae) türleri pupa parazitoidi olarak belirlenmiştir.

Şekil 7. Salkım güvesi(Lobesia botrana ) 1. döl larvalarının tomurcuk-çiçek salkımlarında meydana getirdiği zarar	Şekil 8. Salkım güvesi(Lobesia botrana) 2. döl larvalarının koruk tanelerinde meydana getirdiği zarar	Şekil 9. Salkım güvesi (Lobesia botrana) 2. döl larvalarının koruk devresinde meydana getirdiği zarar

Şekil 10. Salkım güvesi (Lobesia botrana) 3. döl larvalarının olgunlaşma devresinde meydana getirdiği zarar	Şekil 11. Ascogaster quadridentatus ergini	Şekil 12. Chrysoperla carnea ergin ve larvası

    Marmara Bölgesinde ise Dicaelotus sp.(Hym.:Ichneumonidae), Theroscopus hemip-terus Grav.(Hym.:Ichneumonidae), Pimpla contemplator Müll.(Hym.:Ichneumonidae) türleri pupa parazitoidleri olarak belirlenmiştir.